Blog

Διαβάστε άρθρα σχετικά με ψυχολογία, συμβουλευτική, ψυχοθεραπεία!

canstockphoto5609507

Το παιδικό άγχος

Γράφει ο Λεωνίδας Ηρακλέους, Εγγεγραμμένος Συμβουλευτικός Ψυχολόγος

 

Τι είναι το άγχος;

Το άγχος είναι μια συγκινησιακή κατάσταση έντονης ανησυχίας, αγωνίας, φόβου και ανασφάλειας. Είναι, δηλαδή, ένα δυσάρεστο συναίσθημα που βιώνει κάποιος, το οποίο προκαλείται από την αναμονή ότι κάτι επικίνδυνο ή κάτι αρνητικό θα του συμβεί.

Σε τι αποσκοπεί;

Το άγχος μπορεί να παρομοιαστεί με ένα σύστημα συναγερμού που μας προειδοποιεί και μας προετοιμάζει για μια αναμενόμενη (πραγματική ή φανταστική) απειλή. Αυτό το σύστημα συναγερμού είναι φυσιολογικό και απαραίτητο για την επιβίωση του ανθρώπου, όταν υφίσταται πραγματικός κίνδυνος ή απειλή (π.χ. βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα άγριο θηρίο). Έτσι, αυτός ο «συναγερμός», στα φυσιολογικά πλαίσια, είναι ένα συναίσθημα χρήσιμο και βοηθητικό  για τον άνθρωπο. Εφόσον και τα παιδιά φέρουν αυτό το σύστημα συναγερμού από τη γέννηση τους, είναι φυσικό και αναμενόμενο να βιώνουν και αυτά άγχος για διάφορους λόγους και αιτίες στην καθημερινότητα τους.

Αναπτυξιακοί παράγοντες σε σχέση με το παιδικό άγχος

Το αντικείμενο του άγχους αλλάζει και διαμορφώνεται ανάλογα με το αναπτυξιακό επίπεδο στο οποίο βρίσκεται ένα παιδί. Με άλλα λόγια, το τι συνήθως προκαλεί άγχος σε ένα παιδί εξαρτάται από την ηλικία στην οποία βρίσκεται. Για παράδειγμα:

  • Στη βρεφική ηλικία: Δυνατοί θόρυβοι, ξένα πρόσωπα, κλπ.
  • Στη νηπιακή ηλικία: Αποχωρισμός, σκοτάδι, τέρατα, κλπ.
  • Στη παιδική ηλικία: Τραυματισμός, φυσικές καταστροφές, προκλήσεις και δοκιμασίες, κλπ.
  • Στην εφηβική ηλικία: Κοινωνική αποδοχή, ανησυχίες για την επίδοση τους, κλπ.

Πότε το άγχος γίνεται προβληματικό;

Όπως προαναφέρθηκε, το άγχος είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού, η οποία είναι βοηθητική και χρήσιμη για το άτομο, γιατί το κινητοποιεί να δράσει όταν βρίσκεται αντιμέτωπο με κάποιο κίνδυνο ή όταν νιώθει ότι βρίσκεται υπό την απειλή κάποιου κινδύνου.

Όταν όμως το άγχος γίνεται υπερβολικό και υπέρμετρο, αντί να βοηθά τo παιδί (ή τον ενήλικα), το παραλύει και το καθιστά ανίκανο να αντεπεξέλθει στις καθημερινές απαιτήσεις και στις αναμενόμενες για το αναπτυξιακό του επίπεδο προκλήσεις.

Γενικά, το προβληματικό άγχος διαφέρει από το φυσιολογικό στην ένταση, στη διάρκεια και  στη συχνότητα του, και κυρίως στο γεγονός ότι η λειτουργικότητα του παιδιού επηρεάζεται αρνητικά. Με άλλα λόγια, η αδυναμία ενός παιδιού να διαχειριστεί ικανοποιητικά το άγχος που βιώνει μπορεί να προκαλέσει αρνητικές επιπτώσεις σε σημαντικούς  τομείς της ζωής του, όπως οικογένεια, σχολείο, και κοινωνικότητα. Για παράδειγμα, ένα αγόρι που αποφεύγει να κάνει τα μαθήματα του (από φόβο ότι θα κάνει λάθος και θα αξιολογηθεί αρνητικά) μπορεί να οδηγηθεί σε σχολική αποτυχία, ή ένα κορίτσι που (λόγω υπερβολικού άγχους) αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες με συνομήλικες της μπορεί να οδηγηθεί σε κοινωνική απομόνωση.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το υπερβολικό άγχος ενός παιδιού, και ειδικά το παθολογικό, έχει αρνητικό αντίκτυπο σε όλο το σύστημα της οικογένειας. Τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας επηρεάζονται με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο από την συμπεριφορά του παιδιού με διαταραχή άγχους. Για παράδειγμα, οι γονείς μπορεί να αναγκάζονται να περνούν πιο πολλή ώρα με το παιδί αυτό παρά με άλλα μέλη της οικογένειας , και οι οικογενειακές δραστηριότητες (π.χ. τι θα κάνουν, που θα πάνε, ποιους θα δουν) να προσαρμόζονται ανάλογα ή να περιορίζονται σημαντικά.

Γιατί ένα παιδί μπορεί να αναπτύξει υπερβολικό άγχος;

Για να παρουσιάσει ένα παιδί υπερβολικό άγχος, συνήθως συμβάλλουν αρκετοί παράγοντες. Οι παράγοντες αυτοί χωρίζονται στις παρακάτω κατηγορίες:

  • Γενετικοί παράγοντες, κληρονομικότητα, προδιάθεση. Συνήθως ο ένας από τους γονείς είναι αγχώδης.
  • Περιβαλλοντικοί παράγοντες (π.χ. οικογένεια, σχολείο). Ο τρόπος διαπαιδαγώγησης του παιδιού μπορεί να συμβάλει στην εκδήλωση υπερβολικού άγχους. Επίσης οι αγχωτικοί γονείς μπορούν να μεταδώσουν το άγχος στα παιδιά τους άθελα τους, μέσα από τη συμπεριφορά τους και τη στάση τους.
  • Βιώματα και γεγονότα ζωής. Τραυματικές εμπειρίες (κακοποίηση, φυσικές καταστροφές, ένα ατύχημα ), εκφοβισμός, κλπ.
  • Ανασφαλής Δεσμός Προσκόλλησης. Όταν ο γονιός (ή ο κύριος φροντιστής) δεν ανταποκρίνεται ικανοποιητικά στις ανάγκες του βρέφους, το τελευταίο βιώνει μια κατάσταση συνεχούς ανασφάλειας, φόβου και άγχους. Έτσι, το παιδί εσωτερικεύει αυτό το αίσθημα ανασφάλειας, το οποίο και επηρεάζει αρνητικά τη μετέπειτα ζωή του (π.χ. το άτομο βιώνει έντονο άγχος στις διαπροσωπικές και κοινωνικές του αλληλεπιδράσεις).

Πως εκδηλώνεται το υπερβολικό παιδικό άγχος;

Το υπερβολικό άγχος στα παιδιά εκδηλώνεται κυρίως μέσα από σωματικά συμπτώματα, συμπεριφορές, και σκέψεις.

Τα σωματικά συμπτώματα περιλαμβάνουν διάφορες σωματικές ενοχλήσεις όπως ταχυκαρδία,  πονοκέφαλοι, ζαλάδες, γαστρεντερικά προβλήματα, εμετοί, δύσπνοια,  συχνοουρία, εφιδρώσεις, δυσκολίες συγκέντρωσης, διαταραχές ύπνου, κλπ.

Όσον αφορά τις συμπεριφορές, το παιδικό άγχος εκδηλώνεται κυρίως με την αποφυγή. Το παιδί τείνει να αποφεύγει αυτά που του προκαλούν άγχος και φόβο (π.χ. κοινωνικές δραστηριότητες με συνομηλίκους του), γιατί έτσι ανακουφίζεται από  τα αισθήματα δυσφορίας που του δημιουργούνται. Επιπλέον, το άγχος εκφράζεται συνήθως μέσα από διστακτικότητα,  αβεβαιότητα, απόσυρση,  τελετουργικές πράξεις, υπερβολική αναστολή,  μη-υγιή προσκόλληση στους γονείς, κλπ. Άλλες αρνητικές συμπεριφορές στα παιδιά, όπως ευερεθιστότητα, επιθετικότητα, εκρήξεις θυμού, και κλάμα πιθανόν να σχετίζονται με την ύπαρξη άγχους.

Το προβληματικό άγχος συνοδεύεται συχνά και από αρνητικές σκέψεις, εσφαλμένες πεποιθήσεις, και στρεβλώσεις. Π.χ. «κάτι κακό θα μου συμβεί», «δεν αξίζω, είμαι ανίκανος», «αν αποτύχω κανένας δεν θα με θέλει».

Μορφές με τις οποίες μπορεί να εκδηλωθεί το άγχος του παιδιού. Τύποι διαταραχών:

  1. Ειδικές Φοβίες
  2. Διαταραχή άγχους αποχωρισμού
  3. Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
  4. Κοινωνική αγχώδης διαταραχή
  5. Επιλεκτική αλαλία
  6. Ιδεοψυχαναγκαστική διατραχή
  7. Διαταραχή μετατραυματικού στρες
  8. Διαταραχή Πανικού

 

Ο ρόλος του γονιού

Για να μπορέσει ένας γονιός να βοηθήσει το παιδί του, θα πρέπει αρχικά να αναγνωρίσει την ύπαρξη του προβλήματος. Μερικά προειδοποιητικά σημάδια που μπορεί να διερευνήσει είναι τα εξής:

  • Μήπως το παιδί μου ρωτά συνεχώς, ζητά διαβεβαιώσεις;
  • Μήπως το παιδί μου συστηματικά αποφεύγει καταστάσεις ή δραστηριότητες , κατάλληλες για την ηλικία του; Αποσύρεται και απομονώνεται;
  • Παρουσιάζει σωματικά συμπτώματα χωρίς να υπάρχει οργανική παθολογία;
  • Κάνει καθημερινές τελετουργικές πράξεις (π.χ. οργανώνει αντικείμενα με καθορισμένο τρόπο);
  • Ανησυχεί υπερβολικά ότι θα αναστατώσει τους άλλους;
  • Δυσφορεί όταν βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής;
  • Συχνά αναμένει ότι κάτι κακό θα συμβεί;
  • Φοβάται υπερβολικά ότι θα αποτύχει;
  • Έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση;
  • Χαρακτηρίζεται από νευρικότητα και υπερένταση;

Στο παιδικό άγχος, ο ρόλος του γονιού είναι καθοριστικός. Μπορεί να συνεισφέρει άθελα του στο πρόβλημα, ενισχύοντας συμπεριφορές του παιδιού (π.χ. αποφυγή) που όχι μόνο διαιωνίζουν το άγχος αλλά το κάνουν και χειρότερο.

Μπορεί, όμως, μέσα από τις κατάλληλες μεθόδους διαπαιδαγώγησης να βοηθήσει το παιδί του να αντιμετωπίσει και να διαχειριστεί επιτυχώς το πρόβλημα.

Τι μπορεί να κάνει ο γονιός σε περίπτωση ύπαρξης προβλήματος;

  • Να αναγνωρίσει τη δυσκολία του παιδιού του.
  • Να αποδεχτεί και να σεβαστεί τα συναισθήματα του παιδιού. Να προσπαθήσει να κατανοήσει το πώς νιώθει το παιδί, να το συναισθανθεί.
  • Να βοηθήσει το παιδί να εκφράσει αυτά που νιώθει, να λεκτικοποιήσει τα συναισθήματα του.
  • Να ενθαρρύνει το παιδί του να κάνει μικρά βήματα, αλλά χωρίς να το πιέσει. Να δείχνει στο παιδί ότι έχει πίστη σε αυτό ότι μπορεί να τα καταφέρει. Να επιβραβεύει τις «τολμηρές» συμπεριφορές, όσο μικρές κι αν είναι.
  • Να πληροφορήσει το παιδί για τη κατάσταση του (το υπερβολικό άγχος), χωρίς να το κάνει να νιώθει ενοχές (π.χ. «δεν φταις εσύ γι’αυτό»).
  • Να το στηρίζει όπου χρειάζεται αλλά να μην το υπερπροστατεύει.
  • Να δίνει επιλογές στο παιδί, όπου είναι δυνατό. Έτσι το παιδί νιώθει ότι έχει κάποιο έλεγχο στη ζωή του, ενδυναμώνεται.
  • Να βοηθά το παιδί να διερευνά την ακρίβεια των φόβων και των ανησυχιών του. Οι φόβοι και οι ανησυχίες για κάποιο αναμενόμενο κίνδυνο (π.χ. φυσική καταστροφή) ή αρνητικό γεγονός (π.χ. «οι άλλοι θα με κοροιδεύουν») βασίζονται στη πραγματικότητα; Ποιες οι πιθανότητες να συμβεί στα αλήθεια αυτό που φοβάται το παιδί;
  • Να αναζητήσει επαγγελματική βοήθεια από έναν ειδικό ψυχικής υγείας (π.χ. ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή), εάν χρειαστεί. Μέσω της διαδικασίας αυτής, το παιδί μπορεί να εφοδιαστεί με σημαντικές δεξιότητες για αποτελεσματική διαχείριση του άγχους.

Επίσης ο γονιός μπορεί να βοηθήσει:

  • Θέτοντας υγιή και ξεκάθαρα όρια, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και προσαρμοσμένα στο αναπτυξιακό του επίπεδο.
  • Προσπαθώντας να είναι καλό πρότυπο για το παιδί. Το παιδί μαθαίνει από παράδειγμα.
  • Εφαρμόζοντας Θετική Διαπαιδαγώγηση (Positive Discipline).
  • Αποβάλλοντας το δικό του άγχος ή βρίσκοντας υγιείς τρόπους διαχείρισης του.
  • Μαθαίνοντας να διερευνά να δικά του συναισθήματα ή/ και τις πεποιθήσεις του σχετικά με το γονικό του ρόλο, ειδικά εάν αυτά επηρεάζουν αρνητικά τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
  • Προσφέροντας ευκαιρίες για ανάπαυση και ποιοτικό οικογενειακό χρόνο, έτσι ώστε το παιδί να μπορεί να απολαμβάνει την ηλικία του σε ένα περιβάλλον συναισθηματικής ασφάλειας.

 

Write a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *